Galeria

„Droga biegnąca przez wieś przypominała wstążkę z kamieni, z wystającym na środku grzbietem i ubitymi piaszczystymi poboczami. Ten wytarty od lat przez wozy i konie trakt w ciepłe dni stawał się źródłem unoszącego się w powietrzu kurzu, a po deszczu zamieniał się w błotnistą ślizgawkę.” (s. 205)
Tak mogła wyglądać miejsce, które ukształtowało Klarę, uczyło cierpliwości, porządku i przywiązania do prostych rytuałów dnia. Wiosenne błoto, kurz i niekończące się prace – wszystko to kształtowało jej wewnętrzny ład i spokój.

W Gradach praca była czymś oczywistym, jak pory roku – powtarzalna, ale konieczna. Kobiety i mężczyźni robili to, co trzeba, bez słów o poświęceniu.

„Nic na to nie poradzę – pomyślała sobie – każdy ma swoje życie i swoje miejsce na ziemi.” (s. 122) – ta myśl Klary najlepiej oddaje stosunek ludzi z Oberlandu do codziennego trudu: spokój, akceptację i poczucie obowiązku, które nadawały życiu porządek.

„Mimo że gospodarstwo Krollów nie było małe i nie cierpieli biedy, to jednak nie przelewało im się.” (s. 12)

„Punktualnie o ósmej Klara wysiadła na dworcu w Ostródzie.” (s. 15) Tu zaczyna się jej ostródzki rozdział życia Klary.

„Pierwsza kamienica za hotelem to dom państwa Deppnerów. Na jego parterze mieścił się sklep papierniczy, a dach zdobiła ponoć ładna wieżyczka – tak też opisywał drogę jej ojciec, który kilka razy był u doktora Deppnera.” (s. 15–16).
Tu została umieszczona akcja powieści.

Obecna ulica Jana Pawła II, dawniej Seminarstraße. Tu mieszkał dr Otto Rohfleisch, lekarz powiatowy, będący pierwowzorem postaci doktora Deppnera. Przebywał przy tej ulicy do 1912 roku, kiedy przeprowadził się do miejskiej willi położonej przed środkowym przejazdem.

„Doszła do ulicy Wodnej, gdzie na lekkim łuku stała duża kamienica z wieżyczką. ‘To musi być ten dom…’ – pomyślała Klara.” (s. 16)
Ulica Wodna (obecna ul. Słowackiego) – bezpośrednie sąsiedztwo domu, w którym Klara rozpoczęła służbę u państwa Deppnerów.

„ Doszła do ulicy Wodnej, gdzie na lekkim łuku stała duża kamienica z wieżyczką.” (s. 17)

„Chyba widzisz z okna, że na zatoce jest lodowisko. Teraz na pewno oświetlili je lampionami i jeszcze z godzinę będą jeździć na łyżwach.” (s. 48)
„Od strony jeziora słychać było odgłosy ludzi cieszących się z jazdy na łyżwach. Wydzieloną na środku zatoki taflę lodowiska oświetlały migoczące pochodnie osadzone na wysokich tyczkach tak, że pomimo zmierzchu wciąż można było dostrzec kilka par i pojedynczych łyżwiarzy sunących po lodzie. Ich ruchy przypominały taniec – jakby ciemne, bezcielesne cienie na jasnej tafli lodu tańczyły i wirowały w widowiskowym, wieczornym balecie.” (s. 49)

„Dziewczyna znalazła się w obszernym, jasnym pomieszczeniu ze ścianami wyłożonymi białymi kafelkami. Wyjrzała przez okno. Wychodziło na podwórze i dalej na skute lodem jezioro, którego brzegiem przed chwilą szła z dworca. Dostrzegła też zaśnieżone dachy magazynów na drugim brzegu zatoki.” (s. 19)
„Jeszcze raz spojrzała za okno. Na środku zamarzniętej zatoki urządzono lodowisko. Mimo wczesnej pory kilka osób jeździło już na łyżwach po odśnieżonej tafli, ogrodzonej młodymi świerkami.” (s. 24)

„Klara podeszła do okna i rzuciła okiem na widok. Stąd także dostrzec mogła jezioro.” (s.20) Z małego pokoiku, przeznaczonego dla służącej, rozciągał się widok na jezioro Drwęckie.

„Wyjdziesz z naszej kamienicy, przejdziesz na drugą stronę ulicy obok fryzjera i apteki, wejdziesz na ulicę Główną i już jesteś na Rynku.” (s. 32)
Bezpośrednie sąsiedztwo kamienicy Deppnerów.

„– Kładę na stole piętnaście marek, idź i kup sobie, proszę, porządny gorset – powiedziała. – Wiesz, jak się idzie do Hermanna? – Nie, proszę pani. – To proste. Wyjdziesz z naszej kamienicy, przejdziesz na drugą stronę ulicy obok fryzjera i apteki, wejdziesz na ulicę Główną i już jesteś na Rynku. To piąty sklep po prawej stronie. Na pewno znajdziesz.” (s. 32) „Tu, jak przyjdzie wiosna i płaszcze pójdą do szafy, porządna kobieta nie powinna pokazywać się na ulicy bez gorsetu, bo to trochę tak, jakby naga chodziła – wyjaśniła lekko zażenowana.” (s. 35) Ulica Główna na której znajdował się sklep z damską Edmunda Hermanna. Obecnie plac Tysiąclecia.

„Szybko zbiegła po schodach. Przeszła obok kościoła katolickiego (…) i po przejściu kilku ulic znalazła się na Nowym Rynku. Zegar ratuszowy wskazywał za dziesięć szóstą.” (s. 104–105) „Z nabrzeża udała się na Rynek, snując się bez celu między nielicznymi przechodniami. Minęła ratusz i poszła w dół…” (s. 250)

„W soboty udawały się z doktorową na targ na Starym i Nowym Rynku, to jest na placach przed i za ratuszem. W pierwszych dniach pani Deppner objaśniała Klarze, u kogo ma kupować jajka, u kogo masło, wieprzowinę i wołowinę, u kogo ziemniaki, a kto ma najlepsze kaczki i kury.” (s. 37)

„Weź ten stary kosz na zakupy i zanieś w nim Pako do doktora Hoppe na ulicę Schillera. Dom jest po prawej stronie, w połowie drogi między kościołami. Na kamienicy znajdziesz szyld. Na pewno trafisz.” (s. 40) „Z Rynku, jakby prowadzona trudnym do uchwycenia impulsem, Klara skierowała się prosto na ulicę Schillera, do kamienicy, w której mieszkał doktor Hoppe. Kiedy stanęła przed drzwiami jego mieszkania, jej serce zabiło mocniej…” (s. 52–53)

„Kiedy dotarli nad jezioro, tafla wody odbijała ostatnie promienie słońca. Klara i Paul zatrzymali się na mostku nad Drwęcą, patrząc, jak nurt unosi długie pasma wodorostów.” (s. 119)

„– Co powiesz na spacer? Pójdziemy nabrzeżem do wieży, a potem do kawiarni na sernik. Co ty na to? – Ale… proszę pani – zawahała się Klara – czy to wypada? Ludzie mogą się dziwić… – Nie przejmuj się tym – uśmiechnęła się pani Deppner. – Chodźmy. Poczekaj na mnie na dole. Za kilka minut i ja będę gotowa. (...) Była końcówka kwietnia, a chłodna woda jeziora orzeźwiała powietrze, które przenikał słodki zapach kwitnących drzew i krzewów. Wiosenny zmierzch przyniósł ciszę, a spokojna tafla jeziora wprawiła Klarę w stan zadumy.” (s. 131–132)

„Klara i Anna spacerowały wzdłuż jeziora, długo wspominając lata dzieciństwa w Gradach.” (s. 63)

„Sklepy były jeszcze otwarte. Przed ratuszem stało kilka dorożek (…) Dziewczyna przeszła obok fontanny przed ratuszem, zatrzymała się przed witryną dużego sklepu obuwniczego, a potem weszła do zakładu kapeluszniczego pani Marquard.” (s. 61)

„Ojciec Luise to konserwatysta, jeśli chodzi o muzykę. Lubi ją, ale impresjoniści go nie przekonują. Gdyby to był Wagner, to co innego. Uważa, że niemiecka muzyka jest najlepsza i wszyscy powinni się na niej wzorować.” (s 122) Luise (pierwsza z lewej) wychowała się w domu o surowych zasadach i tradycyjnych poglądach, typowych dla mieszczańskiej Ostródy początku XX wieku. W takim środowisku ceniono dyscyplinę, niemiecką kulturę i muzykę klasyczną. Jej fascynacja nowoczesnymi impresjonistami, takimi jak Debussy czy Ravel, stanowiła wyraz duchowej niezależności i subtelnej wrażliwości, która wyróżniała ją spośród otoczenia.

„W niedzielny poranek, tak jak umawiała się z Anną, Klara poszła na poranne nabożeństwo do starego kościoła przy Rynku. Kiedy zbliżała się do przykościelnego placu, zaskoczył ją widok około czterdziestu dorożek i furmanek. Konie przywiązane były do specjalnych drewnianych poręczy. Niektóre miały na głowach torby z obrokiem. Wszystkie były zadbane, nie było tu marnych chabet – wiele spośród nich to były czystej krwi trakeny. Przekraczając masywne, kilkusetletnie drzwi, dziewczyna poczuła chłód wnętrza oraz aurę spokoju i skupienia. Nabożeństwo odprawiane było po polsku, a świątynię wypełniali mieszkańcy pobliskich wiosek.” (s. 70)

„Klara nie mogła oprzeć się urokowi tego starego, średniowiecznego, ceglanego kościoła, choć budowla nosiła ślady zaniedbania – tynk, na którym wciąż widniały fragmenty dawnych malowideł, odpadał płatami. Wnętrze było proste i skromne, pozbawione elementów, które mogłyby rozpraszać wiernych. Poza dużym krucyfiksem na ołtarzu, kopią znanego obrazu Cranacha Młodszego przedstawiającego Lutra oraz tablicami na przeciwległej ścianie, upamiętniającymi mieszkańców miasta poległych w wojnach napoleońskich i francusko-pruskich, nie było tu nic ponad to, co niezbędne.” (s. 70)

„Klara z Paulem szybko znaleźli się w lokalu Grabowskiego, gdzie zajęli stolik nad brzegiem leniwie płynącej Drwęcy.” (s. 126) Ulica Łazienna (obecnie Puławskiego), po prawej stronie wejście do lokalu Grabowskiego.

„W środku, w ogródku restauracyjnym, który łagodnie schodził do Drwęcy, ustawione były w rzędach krzesła skierowane na małą, okrągłą, drewnianą scenę…” (s. 115) Restauracja Grabowskiego, miejsce, w którym Klara i Paul po raz pierwszy wspólnie oglądali film.

„Paul złożył zamówienie – lemoniadę i sernik dla Klary oraz piwo dla siebie.” (s. 127) Kelnerzy w lokalu Grabowskiego.

„Ich oczom ukazał się salon cukierniczy w pełnej krasie. Po przeciwległej stronie drzwi wyróżniała się duża, dębowa lada. Za nią znajdowały się przeszklone witryny z ciastami na płaskich posrebrzanych paterach i desery w eleganckich pucharkach. Obok stał regał z likierami i nalewkami. Wszystkie ściany udekorowane były wzorzystymi ciemnymi tapetami, a obrazy, głównie olejne landszafty, dodawały wnętrzu uroku.” (s. 175)

„W tym momencie do stolika podszedł ubrany w biały fartuch kelner. – Co paniom podać? – spytał. Anna spojrzała na Klarę. – Poproszę kawę z mlekiem i kawałek sernika po wiedeńsku – powiedziała tamta. – Ja poproszę to samo. – Bardzo proszę, zaraz przyniosę. – Kelner z uśmiechem ruszył w kierunku lady.” (s. 176)

„A wiesz, dwa tygodnie temu – zaczął z pasją w oczach Paul – otworzyli u nas galwanizernię, najnowocześniejszą w całych Prusach Wschodnich. Wszystkie śruby, nakładki, blachy są teraz nie do zdarcia. Rdza ich też nie bierze – kontynuował rozemocjonowany. – Mój majster mówił, że brakuje im tam ludzi i zastanawiają się, żeby mnie tam wysłać na przyuczenie.” (s. 146) RAW (późniejszy polski ZNTK)- miejsce pracy Paula.

„Pani Deppner zaprosiła Klarę na niedzielne popołudnie do restauracji w Collisparku. Miały tam usiąść przy kawie i porozmawiać o jej planach na przyszłość. Klara była tym zaproszeniem trochę zaskoczona, ale też ciekawa, co takiego ma jej do powiedzenia żona doktora.” (s. 150)

Restauracja Collispark. „Pani Deppner złożyła zamówienie. Poprosiła o kawę z mlekiem i kawałek tortu, dla Klary zaś o herbatę i ciastko z owocami.” (s. 150)

Restauracja Collispark. „Gdy kelnerka odeszła, przez chwilę milczały, obserwując ludzi przy sąsiednich stolikach.” (s. 150)

„Znaleźli się przed okazałym, piętrowym, drewnianym budynkiem, przed którym, między drzewami, ustawionych było kilkanaście stolików, tworzących pokaźną leśną restaurację.” (s. 230)

„Dziewczynę zachwyciły misterne elementy snycerskie, którymi ozdobione były okiennice, parapety, framugi oraz drzwi budynku. Każdy szczegół wydawał się dopracowany z niezwykłą starannością. Uwagę przyciągało też okazałe drewniane zadaszenie, wychodzące szeroko na część restauracyjną znajdującą się na wolnym powietrzu. Rozległe, rzeźbione belki tworzyły pajęczynową konstrukcję, która harmonijnie wpisywała się w otoczenie. Całość znajdowała się w środku okazałego, starego bukowego lasu.” (s. 230)

„– A tak. Pomyślałem, że jesteś sama. Nikogo oprócz swojej pani tu nie znasz. Siedzisz czasami całymi godzinami w swojej małej, ciemnej i zimnej izdebce. To może moje towarzystwo będzie dla ciebie jakąś odmianą. (s. 47) Ostródzka służąca, fotografia z początku XX wieku.

Ostródzkie służące - być może koleżanki Klary z kamienicy przy Wodnej. „– Klara, poznałaś już inne służące z naszej kamienicy? – zapytała pani Jadek. – Jeszcze nie, a dlaczego? – zdziwiła się Klara. – (…) Są tu jeszcze cztery inne dziewczyny. Wszystkie jak ty, z pobliskich wiosek. Ciesz się, że trafiłaś do Deppnerów. Jedna ma gorzej od drugiej.” (s. 80)

Młode kobiety w codziennym stroju roboczym: bluzka, ciemna spódnica, biały fartuch i włosy starannie upięte pod czepkiem.

„W czasie wizyt wkładaj, proszę, czystą czarną sukienkę i czysty biały fartuszek, a na głowie miej mały czepek. Jeżeli będziesz podawać w bluzce, musisz mieć zakrytą szyję. No i pod spodem musi być gorset.” (s. 21) „Krótko przed piątą dziewczyna sięgnęła po swoją czarną sukienkę. Włożyła ją starannie i wygładzając delikatnie, dopasowała ją do swojej figury. Dopełniła strój, nakładając biały fartuszek i biały czepek. Była gotowa do odegrania roli eleganckiej służącej.” (s. 84)

Dwie młode służące z Ostródy – po lewej kucharka z patelnią w dłoni, po prawej pokojówka trzymająca miotełkę do kurzu.

Dziewczęta z Ostródy, około 1910 roku. Uczennice i panny z dobrych domów, ubrane zgodnie z modą epoki – białe bluzki z koronkami, ciemne spódnice, starannie ułożone włosy.

Ostródzkie licealistki prezentują się z powagą i pewnością siebie, jak przystało na młode kobiety z mieszczańskich rodzin. Świat pełen konwenansów i oczekiwań, niedostępny dla dziewcząt takich jak Klara.

Tak prawdopodobnie wyglądał porucznik Gustaw Deppner. „Był to wysoki, smukły, młody mężczyzna z czarnymi, krótko przystrzyżonymi włosami. […] W dobrze skrojonym, szaro-zielonym mundurze wydawał się jeszcze przystojniejszy.” (s. 62)

„Przystojny mężczyzna […] On ubrany w nienaganny mundur […]” – s. 127. „Szedł wyprostowany, czarujący, w nieskazitelnie leżącym mundurze, który wczoraj z oddaniem prasowała Klara. Jego lśniące artyleryjskie sztyblety zostały przez nią wieczorem wyczyszczone zgodnie z jej staranną rutyną.” (s. 126)

Ostródzcy birbanci w pełnym szyku, początek XX wieku. Młodzieńcy z rzemieślniczych rodzin, elegancko odziani w niedzielne stroje, sfotografowani w parku nad Drwęcą. Może wśród nich jest Max, roznosiciel pieczywa z piekarni Berga, który każdego ranka pukał do drzwi państwa Deppnerów.